Κληρονομικό Δίκαιο & Ιδιώτες

Το παρόν αποτελεί το 2ο από τα 3 μέρη της σειράς ενημερωτικών άρθρων αναφορικά με τις σημαντικές αλλαγές που εισάγει το νέο κληρονομικό δίκαιο. Στο παρόν μέρος παρουσιάζονται οι βασικότερες νέες ρυθμίσεις του κληρονομικού δικαίου, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αυτές επηρεάζουν τους ιδιώτες και τις μεταξύ τους κληρονομικές σχέσεις.

Ο νόμος 5303/2026 φέρνει μία ουσιαστική αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και αλλάζει αρκετά από όσα μέχρι σήμερα θεωρούσαμε δεδομένα σε ζητήματα διαθηκών, εξ αδιαθέτου διαδοχής, νόμιμης μοίρας, ευθύνης για χρέη της κληρονομίας και σχέσεων μεταξύ συγκληρονόμων, στοχεύοντας – μεταξύ άλλων – στην ευθυγράμμιση του κληρονομικού δικαίου στις νέες μορφές οικογένειας, στην ανάγκη αξιοπρεπούς διαβίωσης του κληρονομούμενου, ο οποίος διαθέτει αξιόλογη ακίνητη περιουσία χωρίς προσόδους, και στην ανάγκη προστασίας του επιζώντος συζύγου ή συντρόφου.

1. Τι αλλάζει ως προς τις τυπικές προϋποθέσεις και τη χρονολόγηση των ιδιόγραφων διαθηκών;

Οι νέες διατάξεις μετριάζουν την αυστηρότητα των τυπικών προϋποθέσεων που διέπουν την ιδιόγραφη διαθήκη ιδίως όσον αφορά τη χρονολόγησή της. Έτσι, μια λανθασμένη, ανακριβής ή ελλιπής ημερομηνία δεν οδηγεί πλέον αυτομάτως σε ακυρότητα της διαθήκης, εφόσον ο χρόνος κατά τον οποίο συντάχθηκε μπορεί να προκύψει από άλλα αποδεικτικά στοιχεία. Με τον τρόπο αυτό περιορίζονται οι περιπτώσεις όπου μια διαθήκη καθίσταται άκυρη αποκλειστικά για τυπικούς λόγους, ενώ παράλληλα προστατεύεται η πραγματική βούληση του διαθέτη.

2. Πώς αλλάζει η διαδικασία δημοσίευσης των ιδιόγραφων διαθηκών και ποιος είναι ο ρόλος των συμβολαιογράφων, των προξενικών αρχών και του «Μητρώου Διαθηκών»;

Η δημοσίευση της ιδιόγραφης διαθήκης γίνεται πλέον υποχρεωτικά από τον συμβολαιογράφο στον οποίο αυτή έχει κατατεθεί προς φύλαξη ή ενώπιον του οποίου εμφανίζεται από τον κάτοχό της. Ο συμβολαιογράφος προχωρά στη δημοσίευσή της χωρίς καθυστέρηση, αμέσως μόλις πληροφορηθεί το θάνατο του διαθέτη. Η δημοσίευση πραγματοποιείται μέσω της ειδικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας «Μητρώο Διαθηκών», με τη σύνταξη πρακτικού στο οποίο καταχωρίζεται το πλήρες περιεχόμενο της διαθήκης, καθώς και τυχόν εξωτερικά ελαττώματά της.

Αντίστοιχα, για τις ιδιόγραφες διαθήκες που βρίσκονται στην κατοχή προξενικών αρχών, η δημοσίευση πραγματοποιείται από τις ίδιες τις προξενικές αρχές, οι οποίες στη συνέχεια υποχρεούνται να αποστείλουν το σχετικό πρακτικό για καταχώριση στο «Μητρώο Διαθηκών».

Το κύρος της διαθήκης εξακολουθεί να κρίνεται αποκλειστικά από το αρμόδιο Δικαστήριο.

3. Πότε παράγει η ιδιόγραφη διαθήκη τα έννομα αποτελέσματά της και πότε απαιτείται η κήρυξή της ως κυρίας;

Η δημοσιευθείσα ιδιόγραφη διαθήκη που έχει κατατεθεί προς φύλαξη παράγει τα αποτελέσματά της από τη στιγμή της δημοσίευσής της, χωρίς να χρειάζεται προηγουμένως να κηρυχθεί κυρία. Κυρία κηρύσσεται μία ιδιόγραφη διαθήκη από πιστοποιημένο συμβολαιογράφο και έτσι επιβεβαιώνεται η γνησιότητα της γραφής και της υπογραφής του διαθέτη.

Διαφορετικά είναι τα πράγματα όταν η ιδιόγραφη διαθήκη δεν έχει κατατεθεί προς φύλαξη. Στην περίπτωση αυτή, κατά κανόνα, απαιτείται η κήρυξή της ως κυρίας, προκειμένου να παραγάγει τα αποτελέσματά της. Εξαίρεση προβλέπεται όταν με τη διαθήκη τιμώνται κατιόντες (άμεσοι απόγονοι του διαθέτη) ή ο σύζυγος του διαθέτη. Η ίδια προϋπόθεση ισχύει και όταν η διαθήκη δημοσιεύεται μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο του κληρονομουμένου.

Η κήρυξη της ιδιόγραφης διαθήκης ως κυρίας μπορεί να ζητηθεί από οποιοδήποτε πρόσωπο έχει έννομο συμφέρον. Επιπλέον, εάν η γνησιότητα της διαθήκης δεν αμφισβητηθεί δικαστικά μέσα σε πέντε χρόνια από τη δημοσίευσή της, η διαθήκη θεωρείται γνήσια.

4. Ποιες είναι οι μεταβολές που επιφέρει ο Ν. 5303/2026 στην εξ αδιαθέτου διαδοχή;

Καταρχάς, η εξ αδιαθέτου διαδοχή είναι η κληρονομική διαδοχή που επέρχεται απευθείας από τον νόμο, όταν δεν υπάρχει έγκυρη διαθήκη ή όταν η διαδοχή βάσει διαθήκης δεν πραγματοποιείται, εν όλω ή εν μέρει.

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που εισάγει ο νόμος 5303/2026 αφορά την ενίσχυση της θέσης του επιζώντος συζύγου, ιδίως στις περιπτώσεις κατά τις οποίες αυτός συντρέχει στην κληρονομία μαζί με τέκνα του κληρονομουμένου.

Συγκεκριμένα, με το νέο κληρονομικό δίκαιο ενισχύεται η θέση του επιζώντος συζύγου, ιδίως όταν αυτός συντρέχει με τέκνα του κληρονομουμένου. Με τις νέες διατάξεις, ο επιζών σύζυγος καλείται με τους συγγενείς της πρώτης τάξης στο 1/3 της κληρονομίας, εάν συντρέχει με ένα τέκνο και σε ποσοστό 1/4 εφόσον υπάρχουν δύο ή περισσότερα τέκνα.

5. Σύντροφοι με σύμφωνο συμβίωσης και σε ελεύθερη ένωση: Ποια νέα κληρονομικά δικαιώματα προβλέπει ο νόμος 5303/2026;

Κατά τα ανωτέρω, αντίστοιχη προστασία προβλέπεται και για τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αναγνώριση δικαιωμάτων σε πρόσωπο που ζούσε με τον κληρονομούμενο σε ελεύθερη ένωση κατά τα τρία τελευταία έτη πριν από το θάνατο του κληρονομούμενου ή χωρίς χρονικό περιορισμό εφόσον έχουν αποκτηθεί κοινά τέκνα με τον κληρονομούμενο.

6. Ποιες είναι οι μεταβολές που επιφέρει ο νόμος 5303/2026 στον θεσμό της νόμιμης μοίρας;

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά τη φύση της νόμιμης μοίρας. Η νόμιμη μοίρα απογυμνώνεται από τον μέχρι σήμερα εμπράγματο χαρακτήρα της και αποκτά αποκλειστικά ενοχική ενέργεια. Με το νέο κληρονομικό δίκαιο, δηλαδή, ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας δεν αποκτά πλέον αυτομάτως την ιδιότητα του αναγκαστικού κληρονόμου ούτε συμμετέχει ως κληρονόμος στην κληρονομιαία περιουσία. Αντίθετα, αποκτά την ιδιότητα του δανειστή της κληρονομίας και έχει ενοχική μόνο αξίωση για την ικανοποίηση της νόμιμης μοίρας του.

Κατ’ επέκταση, δεν ευθύνεται για τα χρέη της κληρονομίας ούτε συμμετέχει εμπραγμάτως στην κληρονομιαία περιουσία. Παράλληλα, προς διασφάλιση των συμφερόντων του, προβλέπεται προνομιακή μεταχείρισή του έναντι των λοιπών δανειστών της κληρονομίας, ενώ εισάγεται η δυνατότητα αυτούσιας ικανοποίησης της νόμιμης μοίρας, καθώς και ειδικό καθεστώς παραγραφής των σχετικών αξιώσεων.

7. Πώς μεταβάλλεται η ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας με τον νόμο 5303/2026;

Με το νέο κληρονομικό δίκαιο καθιερώνεται σαφής διαχωρισμός μεταξύ της κληρονομιαίας και της ατομικής περιουσίας του κληρονόμου. Αυτό σημαίνει ότι, καταρχήν, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την προσωπική του περιουσία για τα χρέη και τις λοιπές υποχρεώσεις της κληρονομίας.

Εξαίρεση υπάρχει εάν ο κληρονόμος δηλώσει στο αρμόδιο δικαστήριο ότι επιθυμεί την ελεύθερη διαχείριση και διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση που, χωρίς να έχει προηγηθεί σχετική δήλωση, διαθέσει στοιχεία της κληρονομιαίας περιουσίας για σκοπούς διαφορετικούς από την ικανοποίηση των δανειστών της κληρονομίας.

8. Πώς μπορούν οι κληρονομικές συμβάσεις να διαμορφώσουν την κληρονομική διαδοχή μεταξύ των ιδιωτών;

Ο νόμος 5303/2026 εισάγει για πρώτη φορά στην ελληνική έννομη τάξη τις κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου. Μέσω μιας τέτοιας σύμβασης, ο κληρονομούμενος μπορεί, μεταξύ άλλων, να εγκαταστήσει κληρονόμο, να συστήσει καταπίστευμα, να προβεί σε κληροδοσία ή να ορίσει τρόπο, καθώς και να επιλέξει το δίκαιο που θα διέπει την κληρονομική του διαδοχή.

Παρά τη δεσμευτικότητα της κληρονομικής σύμβασης, ο κληρονομούμενος διατηρεί, κατά κανόνα, την ελευθερία να διαχειρίζεται και να διαθέτει την περιουσία του όσο βρίσκεται εν ζωή. Ειδικότερα, εκτός εάν έχει συμφωνηθεί διαφορετικά, μπορεί να διαθέτει ελεύθερα τα περιουσιακά του στοιχεία και να απολαμβάνει τα ωφελήματα από αυτά, ακόμη και αν πρόκειται για περιουσία που αναμένεται να αποτελέσει μέρος της μελλοντικής κληρονομίας του.

Στο ίδιο πλαίσιο, προβλέπεται και η δυνατότητα σύναψης σύμβασης παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα, είτε με αντάλλαγμα είτε χωρίς αντάλλαγμα. Η παραίτηση μπορεί να αφορά ακόμη και το δικαίωμα στη νόμιμη μοίρα. Στον βαθμό που η παραίτηση είναι έγκυρη, ο παραιτηθείς θεωρείται ότι δεν ζούσε κατά τον χρόνο επαγωγής της κληρονομίας. Σε περίπτωση αμφιβολίας, τα αποτελέσματα της σύμβασης παραίτησης εκτείνονται και στους κατιόντες του.

Πρακτική Εφαρμογή:

• Επιλογή ενός μόνο τέκνου ως κληρονόμου: Ένας γονέας, ο οποίος έχει δύο τέκνα, μπορεί, μέσω κληρονομικής σύμβασης, να συμφωνήσει ότι μετά τον θάνατό του μοναδικός κληρονόμος της περιουσίας του θα καταστεί το ένα από τα δύο τέκνα. Η δυνατότητα αυτή μπορεί να συνδυαστεί με σύμβαση παραίτησης του δεύτερου τέκνου από τα μελλοντικά κληρονομικά του δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένου, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, και του δικαιώματος στη νόμιμη μοίρα.
• Παραχώρηση συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου σε ένα τέκνο: Ένας γονέας μπορεί να συμφωνήσει ότι, μετά τον θάνατό του, η κυριότητα ενός συγκεκριμένου ακινήτου, όπως η οικογενειακή κατοικία, θα περιέλθει σε ένα από τα τέκνα. Εφόσον το άλλο τέκνο έχει συνάψει έγκυρη σύμβαση παραίτησης με ή χωρίς αντάλλαγμα από τα μελλοντικά κληρονομικά του δικαιώματα, δεν θα μπορεί να αξιώσει τη νόμιμη μοίρα του από την κληρονομία.
• Η περίπτωση κατά την οποία δεν έχει συναφθεί σύμβαση παραίτησης: Εάν, αντίθετα, το δεύτερο τέκνο δεν έχει παραιτηθεί από τα μελλοντικά κληρονομικά του δικαιώματα, η νέα ρύθμιση για τη νόμιμη μοίρα αποκτά ιδιαίτερη πρακτική σημασία. Το τέκνο αυτό δεν αποκτά την ιδιότητα του κληρονόμου ούτε συμμετέχει εμπραγμάτως στην κληρονομιαία περιουσία, αλλά αποκτά αξίωση για την ικανοποίηση της νόμιμης μοίρας του και καθίσταται, ως προς αυτήν, δανειστής της κληρονομίας.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η νέα ρύθμιση παρέχει μεγαλύτερη ευελιξία στον κληρονομούμενο να οργανώσει εκ των προτέρων την κληρονομική διαδοχή του, ενώ παράλληλα δίνει τη δυνατότητα στα μέλη μιας οικογένειας να ρυθμίσουν με μεγαλύτερη σαφήνεια τα μεταξύ τους κληρονομικά δικαιώματα και τις σχετικές υποχρεώσεις.